The Stone, de officiŽle puzzelwebsite
The Dutch Journey

 

De onderstaande informatie is afkomstig van
De Stelling van Amsterdam

Het gebruik van water als verdedigingslinie

 

Geschiedenis

Sinds de tachtigjarige oorlog is er in Nederland een verdedigingssysteem ontwikkeld gebaseerd op inundaties, onderwaterzettingen. Het idee hierachter was om het terrein onbegaanbaar te maken door het onder water te zetten. Hierdoor kan op effectieve wijze het beschikbare materiaal op de niet geÔnundeerde grond ingezet worden. Op deze manier zijn voor de verdediging minder manschappen en materiaal nodig. Een typisch Nederlandse oplossing: geen cent te veel als het niet nodig is.
In de 19e eeuw worden deze linies uitgebreid met een gordel van forten. Een aantal stellingen zijn aldus ontstaan: de Stelling van Den Helder, de Linie van Beverwijk en de Nieuwe Hollandsche Waterlinie.

Dankzij Simon Stevin en Adriaan Anthonisz ontstond het Oudnederlandse stelsel. Het stelsel bestond uit hoge en lage aarden wallen, grote bastions en kleine courtines. Omdat het leger klein was en niet geschikt om een treffen in open veld aan te gaan, werden er verdedigingslinies aangelegd.
Deze linies bestonden uit natuurlijke wateren en gebieden die snel onder water gezet konden worden. Op de gedeelten die droog bleven stonden dan de versterkingen.

In 1629 werd van de (Oude) Hollandsche Waterlinie gebruik gemaakt bij het beleg van Den Bosch. Gebieden van Schoonhoven tot Oudewater en van Woerden tot Nieuwersluis aan de Vecht werden onder water gezet. Ook in 1672 werd de linie gebruikt. Het oprukkende Franse leger kreeg hierdoor geen kans meer gebieden te bezetten.

Rond 1672 is het systeem van de landsverdediging bepaald zoals dat tot de afschaffing van de Vesting Holland na de Tweede Wereldoorlog is gebruikt. Namelijk in de vorm van de (Oude) Hollandsche Waterlinie en de Linie van Amsterdam die later wel verbeterd en uitgebreid werden tot de Nieuwe Hollandsche Waterlinie en de Stelling van Amsterdam.

Koning Willem I liet in 1815 Generaal Krayenhoff een plan uitwerken voor de landsverdediging. Hieruit ontstond de Nieuwe Hollandsche Waterlinie. Deze nieuwe linie kwam ten oosten van de Oude Hollandsche Waterlinie te liggen.
Ook werd besloten tot de aanleg van de Linie van Amsterdam. Het werd een linie met eenvoudige forten waarvan de plaats afhankelijk was van de droog blijvende doorgangen in de inundaties. De aarden wallen en het lichte geschut maakten het tot een zwakke linie. Door de veranderingen van het geschut rond 1860 en de Frans-Duitse oorlog van 1870-1871 bleek dat de linie onvoldoende bescherming bood. De Nederlandse regering werd gedwongen de verdediging aan te passen aan de snelle ontwikkeling van het wapentuig tijdens de industriŽle revolutie.

Op 8 april 1874 werd om de moderniseringen van krijgsmiddelen het hoofd te kunnen bieden, de Vestingwet aangenomen. Hierin werden veel oude vestingwerken opgeheven en moesten linies aangepast worden aan de moderne techniek. Er zou rond Amsterdam een stelling worden aangelegd als laatste en tot het uiterste te verdedigen gebied. Het hoofdgedeelte van deze nieuwe linie zouden inundatiestellingen worden. In de jaren na 1880 werd begonnen met de bouw.

Door veranderingen in de dracht van het geschut, kon volstaan worden met onderlinge afstanden tussen de te bouwen forten van 2 ŗ 3 kilometer. Hierdoor werd de wederzijdse verdediging van naast elkaar liggende forten mogelijk. Tussen de forten werden nog kleinere werken aangelegd zoals: batterijen, opslagplaatsen en dekkingen voor manschappen.

 

De watertoevoer voor de Stelling van Amsterdam

 

Waterhuishouding

Inundaties
Voor het stellen en onderhouden van de inundaties waren twee zaken van belang: een goede wateraanvoer en sluizen om het aangevoerde water te verdelen en in de polders te brengen. De sluizen zijn onder te verdelen naar inundatiesluizen, damsluizen en aangepaste civiele schutsluizen.

Wateraanvoer
Het terrein rond Amsterdam bestaat nog steeds uit polders en uitgeveende plassen en is doorgaans erg nat en laaggelegen. Later zijn er meer wegen aangelegd maar destijds waren er alleen wat smalle landwegen en dijken. De verdediger moest zich wel veel moeite getroosten om op deze accessen verdedigingswerken aan te leggen maar door dit in vredestijd te doen had de aanvaller altijd een niet in te lopen achterstand. De aanvaller zou in het natte landschap veel moeite moeten doen om zelf verdedigingswerken aan te leggen met het probleem van de zandaanvoer en inklinken van de grond. Nee, van een watervlakte droomt alleen de verdedigende generaal...

Om de inundaties te kunnen stellen was de controle over de waterwerken essentieel. De aanvoer van voldoende water en het kunnen behouden was cruciaal. De aanvaller moest zo weinig mogelijk de gelegenheid krijgen om de aanvoer en de inundaties nadelig te beÔnvloeden door het water te blokkeren of juist inundaties te overvoeren. Om zo snel mogelijk de inundaties te kunnen stellen was tijd erg belangrijk. Door de aanvaller voldoende lang op te houden kon zoveel mogelijk water van buiten de Stelling aangevoerd worden. Als de bemaling van een polder voor een paar dagen gestopt kon worden, is dat voor de meeste polders, door het kwelwater en zeker bij neerslag, al voldoende.

Damsluizen
Extra waterwerken, damsluizen, waren ook nodig om te voorkomen dat water uit het inundatiegebied zou stromen of een te groot gebied onder water kwam te staan. In het laatste geval zijn de damsluizen dan onderdeel van een inundatiekade zoals de Linie Aagtendijk - Zuidwijkermeer.
Normaal was de doorgang tussen een sluishoofd open, maar deze kon met bijvoorbeeld schotbalken gesloten worden. Daardoor wordt dit type sluis ook wel schotbalksluis genoemd. Op enkele plaatsen diende een damsluis - in vredestijd juist gesloten - om twee polders te verbinden die in vredestijd verschillende waterpeilen hebben, maar bij inundatie eenzelfde peil krijgen.


De Stelling in het Klokhuis

Terug naar het gevonden voorwerpTerug naar de startpagina

Uitgebreide informatie over de Stelling van Amsterdam met veel foto's kun je vinden op De Stelling van Amsterdam.